Montaż systemów spektroskopii ramanowskiej w strefach zagrożonych wybuchem (ATEX, IECEx, NEC/CEC)
Dowiedz się jak bezpiecznie montować systemy spektroskopii Ramana w strefach zagrożonych wybuchem. W artykule opisano ryzyka związane z zapłonem optycznym, koncepcje zabezpieczeń oraz sposób, w jaki normy ATEX, IECEx i normy północnoamerykańskie wpływają na zgodne z przepisami projektowanie i montaż systemów ramanowskich.
Normy ATEX, IECEx, i NEC/CEC dotyczące obszarów zagrożonych wybuchem mają zastosowanie do montażu systemów ramanowskich
Ryzyko zapłonu wywołanego promieniowaniem optycznym jest kontrolowane przy użyciu koncepcji typów ochrony Ex op i Ex op sh
Praktyczne zasady dotyczące montażu, oznakowania i odpowiedzialności zapewniają zgodność z przepisami dotyczącymi eksploatacji urządzeń w obszarach zagrożonych wybuchem
Spis treściSpis treści
Wprowadzenie
Niniejszy artykuł dotyczy systemów spektroskopii Ramana montowanych w atmosferach gazów wybuchowych, w tym w strefach ATEX 0/1/2, strefach IECEx oraz w środowiskach klasy I wg norm północnoamerykańskich (NEC/CEC).
Artykuł zawiera informacje dotyczące następujących zagadnień:
Dlaczego systemy Ramana podlegają przepisom dotyczącym obszarów zagrożonych wybuchem i kiedy montaż musi być zgodny z tymi przepisami
Jakie jest źródło zagrożeń związanych z zapłonem wywołanym przez promieniowanie optyczne, w jaki sposób wykonuje się analizy i ogranicza ryzyko
Jak normy ATEX, IECEx i przepisy północnoamerykańskie odnoszą te same zasady bezpieczeństwa fizycznego do przepisów dotyczących certyfikacji i montażu
W jaki sposób, stosując koncepcje ograniczenia mocy (Ex op is) i systemu z blokadą (Ex op sh), ograniczane jest ryzyko związane z zapłonem wywołanym przez promieniowanie optyczne oraz jaki ma to wpływ na oznakowanie i montaż
Uwaga: Urządzenia do spektroskopii Ramana nie posiadają certyfikatu dopuszczającego ich stosowanie w atmosferach wybuchowych zawierających pył, proszki lub włókna. W związku z tym zagadnienia te wykraczają poza zakres niniejszego artykułu. W niniejszym artykule nie omówiono również kwestii mechanizmów zapłonu innych niż optyczne, ani szczegółowych krajowych procedur dotyczących zgodności z przepisami, które wymagają odrębnego podejścia do projektowania i certyfikacji systemów.
Czy systemy Ramana podlegają przepisom dotyczącym obszarów zagrożonych wybuchem?
Systemy spektroskopii Ramana mogą stać się potencjalnym źródłem zapłonu, gdy promieniowanie optyczne skupia się w atmosferze zawierającej łatwopalne gazy lub opary, mimo że sondy Ramana nie generują iskier, a ich elementy elektryczne znajdujące się w punkcie pomiarowym nie nagrzewają się do wysokich temperatur.
Ryzyko zapłonu spowodowane jest miejscowym nagrzewaniem się powierzchni lub cząstek spowodowanym skupieniem energii optycznej. Jeśli system spektroskopii Ramana znajduje się w atmosferze, w której mogą występować mieszaniny tlenu i oparów lub mgły gazów palnych, uznaje się, że znajduje się on w strefie zagrożonej wybuchem i w związku z tym musi spełniać wymogi odpowiednie dla urządzeń przeznaczonych do pracy w tego rodzaju obszarach.
Kluczowy wniosek
Zgodność systemów spektroskopii Ramana z wymogami dotyczącymi obszarów zagrożonych wybuchem wynika ze zjawisk fizycznych prowadzących do zapłonu optycznego, nie jest natomiast efektem iskrzenia układów elektrycznych, ani nie wynika z obowiązujących lokalnie przepisów.
Normy ATEX, IECEx, i normy północnoamerykańskie NEC/CEC dotyczące obszarów zagrożonych wybuchem
Zgodność systemów ramanowskich z przepisami dotyczącymi obszarów zagrożonych wybuchem opiera się globalnie na tych samych zasadach bezpieczeństwa fizycznego. Obowiązujące lokalnie przepisy różnią się przede wszystkim sposobem klasyfikacji i dokumentacji obszarów zagrożonych wybuchem, a nie samą logiką montażu ani mechanizmami zapobiegania zapłonowi.
Te same prawa fizyki, różnice w obowiązujących przepisach
Normy ATEX (europejskie) i IECEx (międzynarodowe) wykorzystują do określenia prawdopodobieństwa pojawienia się atmosfer gazowych stwarzających zagrożenie wybuchem i czasu ich występowania system klasyfikacji oparty na strefach (strefy 0, 1, 2). Strefy te umożliwiają określenie w jakich miejscach można montować sondy ramanowskie i jaką koncepcję ochrony należy zastosować.
ATEX(przepisy UE) to zbiór wymogów prawnych, których spełnienie jest potwierdzane przez umieszczony na urządzeniu znak CE.
IECEx(przepisy międzynarodowe) to globalny system zapewnienia zgodności z przepisami oparty na normach IEC.
W normach północnoamerykańskich (NEC/CEC), stosowany jest podział obszarów zagrożonych wybuchem na Klasy/Podklasy (Divisions) lub Klasy/Strefy, w którym obszar zagrożony wybuchem gazu odpowiada klasie I, a certyfikaty dla urządzeń są zazwyczaj wydawane przez organizacje UL, FM lub CSA.
Chociaż terminologia się różni, cel pozostaje ten sam: określenie obszarów zagrożonych wybuchem oraz zapewnienie kontroli nad źródłami zapłonu.
We wszystkich regionach obowiązują te same zasady:
Klasyfikacja stref zagrożonych wybuchem określa miejsca, w których mogą być montowane sondy optyczne oraz powiązane z nimi komponenty (strefy w normach ATEX/IECEx; klasy/podklasy lub klasy/strefy w normach NEC/CEC).
Ograniczenie wiązki, obejmujące blokady na ścieżkach optycznych i połączeniach światłowodowych, w połączeniu z ograniczeniem mocy lasera w punkcie pomiarowym (na końcu sondy), zapobiega zapłonowi wywołanemu przez promieniowanie optyczne.
Koncepcje ochrony optycznej są stosowane na poziomie całego systemu, aby zapewnić, że promieniowanie laserowe nie spowoduje zapłonu atmosfery zawierającej palne gazy.
Strefy i klasy: jakie jest ich znaczenie dla sond i analizatorów
Wpływ lokalizacji sond na podział na strefy oraz analiza na poziomie systemu
W systemach Ramana o uznaniu danego obszaru za strefę zagrożoną wybuchem decyduje położenie końcówki sondy. Dzieje się tak dlatego, że dokładnie w tym miejscu energia optyczna jest celowo emitowana do medium procesowego.
Strefa 0: atmosfera wybuchowa występująca w sposób ciągły lub przez długi czas
Strefa 1: prawdopodobieństwo sporadycznego występowania atmosfer wybuchowych
Strefa 2: pojawienie się atmosfery wybuchowej mało prawdopodobne lub możliwe przez krótki czas
Analizator jest często fizycznie montowany w strefie bezpiecznej, natomiast kable światłowodowe łączą analizator z sondą znajdują się w strefie 0, 1 lub 2.
Nawet w przypadku, gdy analizator zostanie zamontowany w strefie bezpiecznej, ale stanowi część systemu, który generuje energię optyczną przekazywaną do strefy zagrożonej wybuchem, może nadal wymagać oznaczenia jako urządzenie do stosowania w strefach zagrożonych wybuchem (Ex). W takich przypadkach analizator nie jest klasyfikowany na podstawie fizycznej lokalizacji, lecz ze względu na funkcjonalne powiązania z obszarem zagrożonym wybuchem.
Poniższej przedstawione zostało uproszczone przyporządkowanie stref ATEX dla gazów (po lewej) do klasyfikacji północnoamerykańskich (po prawej). Terminologia jest inna, ale znaczenie w kontekście ryzyka zapłonu jest takie same.
Strefa 0 → Klasa I, Podklasa 1
Strefa 1 → Klasa I, Podklasa 1
Strefa 2 → Klasa I, Podklasa 2
Podstawowe zasady oznaczania sprzętu w systemach Ramana
Kluczowe elementy oznaczenia systemu ramanowskiego obejmują:
Grupę urządzeń: Grupa II (branże inne niż górnictwo, np. przemysł chemiczny i farmaceutyczny)
Poziom zabezpieczenia urządzenia (EPL):
Ga → Strefa 0
Gb → Strefa 1
Gc → Strefa 2
Grupy gazów: IIA, IIB, IIC (przy czym grupa IIC jest najbardziej wymagająca)
Klasa temperaturowa: np. T6 (85 °C), T4 (135 °C)
Grupa gazów i klasa temperaturowa są określane przez właściciela instalacji na podstawie danych procesowych i mają wpływ na ostateczne oznakowanie systemu.
Zapłon wywołany przez promieniowanie optyczne i ochrona: IEC 60079-28:2015, Ex op is i maksymalna moc
Ryzyko zapłonu wywołanego przez promieniowanie optyczne
Promieniowanie optyczne może spowodować zapłon atmosfer łatwopalnych w przypadku, gdy pochłonięta zostanie energia skupiona na cząsteczkach lub niewielkiej powierzchni. Norma IEC 60079-28:2015 opisuje ten mechanizm i określa zasady zabezpieczeń mających na celu zapobieganie zapłonowi w atmosferach wybuchowych.
Norma zawiera tabele referencyjne określające dopuszczalne wartości mocy iskrobezpiecznego promieniowania optycznego (Ex op is) dla określonych długości fal, warunków narażenia oraz grup gazów. Tabele te zawierają .orientacyjne wytyczne dotyczące poziomów mocy optycznej, które przy określonych założeniach uznaje się za niepowodujące zapłonu.
W praktycznych zastosowaniach spektroskopii Ramana w ramach oceny zagrożeń związanych z promieniowaniem laserowym (Laser Hazard Assessment - LHA), należy potwierdzić dopuszczalny limit mocy. Ocena LHA uwzględnia nie tylko standardowe wartości odniesienia, ale także parametry specyficzne dla danego zastosowania, w tym:
Grupę gazów i podatność na zapłon
Długość fali i geometrię wiązki
Czas trwania narażenia i ustawienia ostrości
Konstrukcję sondy i założenia dotyczące usterek
W związku z tym w wyniku oceny LHA określona zostaje maksymalna dopuszczalna moc promieniowania laserowego na końcówce sondy oraz docelowe oznaczenie Ex dla systemu.
Iskrobezpieczne promieniowanie optyczne (Ex op is)
Typ ochrony Ex op is oznacza ograniczenie energii optycznej do poziomu, przy którym zarówno podczas normalnej pracy, jak i w określonych sytuacjach awaryjnych zapłon nie jest możliwy. W systemach Ramana osiąga się to zazwyczaj poprzez ograniczenie mocy promieniowania laserowego na końcówce sondy.
Nie ma określonej wartości mocy promieniowania laserowego, która byłaby bezpieczna we wszystkich przypadkach. Chociaż norma IEC 60079-28 określa wartości graniczne, maksymalna dopuszczalna moc zależy od konkretnego zastosowania i musi zostać potwierdzona analizą LHA, która określa bezpieczne warunki pracy oraz docelowe oznakowanie systemu.
Systemy optyczne z blokadą (Ex op sh)
Typ ochrony Ex op sh umożliwia użycie wyższej mocy optycznej, ale wymaga zastosowania specjalnie zaprojektowanych zabezpieczeń i blokad, które gwarantują wyłączenie promieniowania optycznego w przypadku wystąpienia warunków mogących spowodować zapłon.
To rozwiązanie jest zazwyczaj stosowane w następujących przypadkach:
Gdy do wykonania pomiaru wymagana jest moc lasera przekraczająca wartości graniczne określone dla typu ochrony Ex op is
Gdy istnieje możliwość niezawodnego wykrywania i zapobiegania niebezpiecznym sytuacjom
Typ ochrony Ex op sh może obejmować:
Wykrywanie przerwania kabli
Blokady połączeń światłowodowych
Monitorowanie parametrów procesowych (np. brak pokrycia cieczą)
Automatyczne wyłączenie lasera
Ochrona Ex op sh jest stosowana na poziomie systemu i może obejmować elementy znajdujące się poza strefą zagrożenia wybuchem.
Dlaczego ochrona Ex op sh jest stosowana poza strefą stale zagrożoną wybuchem
W wielu zastosowaniach przemysłowych sondy systemów Ramana montuje się w środowiskach, które zazwyczaj nie są wybuchowe, takich jak przewody lub zbiorniki wypełnione cieczą. W normalnych warunkach obecność cieczy na końcówce sondy zapobiega tworzeniu się łatwopalnej atmosfery gazowej.
Warunki procesu mogą się jednak zmienić. Brak pokrycia cieczą, odgazowanie, wyschnięcie lub nieprawidłowe działanie mogą prowadzić do chwilowego wystąpienia łatwopalnej fazy gazowej lub pary w punkcie pomiarowym. W takich sytuacjach, mimo że instalacja nie została sklasyfikowana jako stwarzająca stałe zagrożenie wybuchem, ryzyko zapłonu wywołanego przez promieniowanie optyczne może ulegać dynamicznym zmianom.
Wytyczne branżowe, w tym zalecenia NAMUR, uwzględniają ten scenariusz i opisują stosowanie ochrony systemów optycznych za pomocą blokad (Ex op sh) przeznaczonych do stosowania w środowiskach, w których występuje warunkowe zagrożenie wybuchem. W takich przypadkach typ ochrony Ex op sh nie tylko pozwala na zwiększenie mocy optycznej, ale także gwarantuje automatyczne wyłączenie promieniowania optycznego, gdy tylko warunki zmienią się na takie, które mogą spowodować zapłon (na przykład w przypadku braku pokrycia cieczą).
Takie podejście pozwala na bezpieczne stosowanie spektroskopii Ramana w procesach, w których podczas normalnej pracy pojawienie się atmosfer wybuchowych nie jest spodziewane, natomiast nie można ich wykluczyć w określonych sytuacjach awaryjnych lub w przypadku tymczasowej zmiany warunków, pod warunkiem że zasady wykrywania, blokady i procedury wyłączania są dokładnie określone i zweryfikowane na poziomie systemu.
Typowe architektury systemów i sposoby montażu
Typowy system Ramana obejmuje:
Analizator zamontowany w strefie bezpiecznej lub, o ile to możliwe, w obudowie posiadającej certyfikat dopuszczający do montażu w strefie 1 / podklasa 2
Kable światłowodowe są poprowadzone do stref zagrożonych wybuchem
Sonda Ramana z odpowiednim certyfikatem (ATEX, IECEx lub zgodna z normami północnoamerykańskimi NEC/CEC), jest montowana w strefie 0, 1 lub 2
W zależności od wybranego typu ochrony przed promieniowaniem optycznym (Ex op is lub Ex op sh), certyfikowany system opiera się na ograniczeniu propagacji wiązki, ograniczeniu mocy lasera na sondzie oraz innych dodatkowych rozwiązaniach zabezpieczających. W przypadku, gdy dodatkowe blokady lub funkcje monitorowania są realizowane za pomocą oddzielnych urządzeń, nie są one objęte certyfikacją dla systemu Ramana i ich zastosowanie musi zostać przeanalizowane przez użytkownika końcowego w ramach ogólnej koncepcji instalacji i bezpieczeństwa.
Rys. 1: Schemat montażu systemu Ramana w strefie zagrożonej wybuchem
Tak jak pokazano na powyższej ilustracji, położenie sondy określa podział na strefy (strefa 0/1/2), natomiast analizator znajduje się zazwyczaj w obszarze bezpiecznym. Możliwość zapłonu wywołanego promieniowaniem optycznym jest kontrolowana za pomocą zabezpieczeń odpowiednich dla typów ochrony Ex op is (ograniczenie mocy zgodnie z oceną zagrożeń związanych z promieniowaniem laserowym) lub Ex op sh (system optyczny z blokadą: monitorowanie stanu/przerwania kabla → wyłączenie lasera). Zestaw składający się z analizatora, sondy światłowodowej i blokady podlega certyfikacji jako jeden integralny system, przy czym w przypadku, gdy analizator jest podłączony do strefy zagrożonej wybuchem, nadal wymaga umieszczenia na nim oznaczenia Ex.
Uwagi dotyczące montażu zgodnego z typem ochrony Ex op sh – kable światłowodowe, złącza i blokady
W praktyce, stosowanie typu ochrony Ex op sh w większym stopniu dotyczy sposobu montażu i integracji całego systemu, niż instalacji samej sondy.
Chociaż sonda Ramana jest zazwyczaj zaprojektowana tak, by spełniać określone wymagania dotyczące ochrony przed promieniowaniem optycznym, to kontrola ryzyka zapłonu na poziomie systemu zależy często od sposobu, w jaki energia optyczna jest przekazywana z analizatora do obszaru zagrożonego wybuchem. Weryfikacja obejmuje:
Prowadzenie kabla światłowodowego przez strefy bezpieczne i zagrożone wybuchem
Złącza optyczne znajdujące się na granicy stref kub wewnątrz obudów
Integralność ścieżki optycznej między analizatorem i sondą
Dlatego systemy z typem ochrony Ex op sh są wyposażone w blokady monitorujące ciągłość kabla i stan złącza, co gwarantuje automatyczne wyłączenie promieniowania laserowego w przypadku przerwania lub odsłonięcia ścieżki optycznej. Te zabezpieczenia mają szczególne znaczenie podczas:
Montażu i uruchomienia
Konserwacji lub ponownego wykonywania połączeń światłowodów
Sytuacji awaryjnych, np. w przypadku uszkodzenia kabla
Z punktu widzenia montażu, typ ochrony Ex op sh przenosi zatem punkt ciężkości z .certyfikacji na poziomie komponentów na działania na poziomie systemu: prowadzenie kabli, sposób podłączania złączy oraz weryfikacja blokad stają się częścią koncepcji bezpieczeństwa w obszarach zagrożonych wybuchem i należy je uwzględnić na etapie projektowania, montażu oraz dokumentacji.
Rodzaje użytkowników, zakresy odpowiedzialności i integralność systemu w systemach ramanowskich posiadających certyfikat Ex
Właściciel / operator instalacji
Określa klasyfikację (strefy lub klasy)
Określa grupę gazów i klasę temperaturową na podstawie danych procesowych
Zapewnia prawidłowy montaż mechaniczny i elektryczny
Przeprowadza lub zleca przeprowadzenie oceny ryzyka w obszarach zagrożonych wybuchem oraz oceny zagrożeń związanych z promieniowaniem laserowym
Dostawca / integrator
Dostarcza urządzenia ramanowskie w wykonaniu przeciwwybuchowym (analizator, sondę lub poszczególne komponenty, w zależności od przypadku), przy czym sonda musi być oznakowana zgodnie z wymogami określonymi przez osobę odpowiedzialną za kwestie przeciwwybuchowe (Ex) w instalacji klienta
Informuje o dostępnych metodach ochrony przed promieniowaniem optycznym właściwych dla urządzenia (na przykład Ex op is lub Ex op sh)
Definiuje i rejestruje certyfikowane limity mocy lasera, wbudowane funkcje ochronne oraz wymagane oznakowanie urządzenia
W przypadku zastosowania typu ochrony Ex op sh, wyraźnie określa zakres certyfikacji oraz granicę odpowiedzialności pomiędzy certyfikowanym urządzeniem a obowiązkami użytkownika w zakresie integracji systemu i oceny bezpieczeństwa
Zasada integralności systemu
Wymogi dotyczące obszarów zagrożonych dotyczą całego systemu Ramana, a nie poszczególnych elementów. Analizator, sonda, światłowody, ustawienia mocy i funkcje bezpieczeństwa tworzą jedną certyfikowaną konfigurację. Każda zmiana wymaga przeprowadzenia ponownej weryfikacji.
Czynności, które osoba odpowiedzialna za kwestie związane z ochroną przeciwwybuchową musi wykonać w zakładzie klienta przed wyborem sprzętu do strefy zagrożonej wybuchem
Potwierdzić i udokumentować klasyfikację obszarów zagrożonych wybuchem
Określić grupę gazów i klasę temperaturową
Przeprowadzić ocenę zagrożeń związanych z promieniowaniem laserowym (LHA)
Zdecydować czy wymagany jest typ ochrony Ex op is (ograniczenie mocy) czy Ex op sh (system z blokadami)
Wybrać certyfikowany analizator i/lub sondę, upewniając się, że oznaczenie Ex sondy jest zgodne z grupą gazów i klasą temperaturową określoną podczas klasyfikacji obszaru zagrożonego wybuchem
Zaplanować architekturę instalacji i poprowadzenie światłowodu
Sprawdzić oznaczenia (EPL, grupa gazów, klasa temperaturowa, typ ochrony przed promieniowaniem optycznym)
Sporządzić kompletną dokumentację powykonawczą i zachować certyfikaty
Przeprowadzić szkolenia personelu w zakresie bezpiecznej obsługi
Typowe błędne przekonania dotyczące systemów Ramana w strefach zagrożonych wybuchem
“Moc lasera jest ustawiona na stałym poziomie zależącym od urządzenia.”
Nie. Maksymalna dopuszczalna moc zależy od konkretnego zastosowania i jest określona przez warunki panujące w strefie zagrożonej wybuchem.
“Jeśli analizator posiada certyfikat, system jest zgodny z wymogami.”
Nie. Zgodność jest oceniana na poziomie systemu, dlatego wymagana jest również sonda z certyfikatem Ex..
“Instalacje zgodne z normami IECEx, ATEX oraz normami północnoamerykańskimi (NEC/CEC) podlegają odmiennym przepisom.”
Nie. Niezależnie od tego, czy stosuje się podział na strefy czy na klasy, logika instalacji pozostaje taka sama. Różnice dotyczą sposobu klasyfikacji i certyfikacji obszarów zagrożonych wybuchem.
“Typ ochrony Ex op sh jest stosowany bardzo rzadko.”
Nie. Ochrona Ex op sh to standardowa, uznana koncepcja zabezpieczeń przeznaczona do konkretnych zastosowań, zazwyczaj w sytuacjach, gdy okienko sondy Ramana jest zanurzone w cieczy, a warunki niebezpieczne (gaz, mgła lub opary w połączeniu z tlenem) mogą wystąpić wyłącznie przy braku tej cieczy i można je w sposób wiarygodny wykryć i zneutralizować zagrożenie.
Słownik terminów
Najczęściej zadawane pytania
Bezpłatny dokument do pobrania
Chcesz pobrać gotową do udostępniania wersję tego artykułu?
Pobierz kopię, aby udostępnić ją współpracownikom lub zachować jako skrócony przewodnik.
Oferujemy pełną gamę systemów pomiarowych wykorzystujących spektroskopię Ramana. Kliknij tutaj, aby zobaczyć wszystkie nasze produkty do pomiarów metodą spektroskopii Ramana.
Oferujemy pełną gamę systemów pomiarowych wykorzystujących spektroskopię Ramana. Kliknij tutaj, aby zobaczyć wszystkie nasze produkty do pomiarów metodą spektroskopii Ramana.
Akademia Doskonalenia Umiejętności - Pomiary przepływu
18.11.2026
08:30 - 16:00 CET
Dołącz do grona praktyków. Dowiedz się, jak kontrolować i optymalizować procesy przepływu w swoim zakładzie. Zdobądź wiedzę, jak reagować na pojawiające się problemy i błędy.
Chcesz wziąć udział w jednym z naszych wydarzeń? Wyszukuj według kategorii lub branży.
Szanujemy Państwa prywatność
Używamy plików cookie, aby poprawić komfort przeglądania, gromadzić dane statystyczne w celu optymalnego działania witryny i wyświetlać spersonalizowane reklamy lub treści.
Wybierając "Akceptuj wszystko", wyrażacie Państwo zgodę na używanie plików cookie.
Aby uzyskać więcej informacji, prosimy o zapoznanie się z naszą Polityką plików cookie .